Aşılama Tedavisi İstanbul

Aşılama Tedavisi İstanbul

Aşılama tedavisi (intrauterin inseminasyon, IUI), erkekten alınan meninin laboratuvarda yıkanıp yoğunlaştırılmasıyla elde edilen hareketli spermlerin, kadının yumurtlama dönemine denk gelecek biçimde yumuşak bir kateter aracılığıyla rahim boşluğuna bırakıldığı bir yardımcı üreme yöntemidir. Basit, kısa süren ve anestezi gerektirmeyen bir işlem olduğu için seçilmiş çiftlerde kısırlık tedavisi basamaklarının ilk sıralarında yer alır.

Aşılamaya karar verilmeden önce eşlerin temel tetkiklerinin tamamlanmış olması gerekir; bu değerlendirmenin ayrıntıları infertil çiftin değerlendirilmesi sayfasında anlatılmıştır. Bu sayfada aşılamanın kimlere uygun olduğu, yumurtlama takibi, sperm hazırlama, işlemin yapılışı, sonrasında dikkat edilecekler ve kaç deneme yapılacağı ele alınmaktadır.

Aşılama (IUI) Nedir?

Doğal ilişkide spermlerin rahim ağzındaki mukus tabakasını, vajinanın asidik ortamını ve rahim boşluğunu geçerek tüplere ulaşması gerekir ve bu yolculukta spermlerin çok büyük bölümü kaybolur. Aşılamada bu engellerin önemli bir kısmı atlanır ve sperm, yumurtanın bulunduğu tüplere daha yakın bir noktaya bırakılır. Tüplere ulaşan kaliteli sperm sayısının artırılarak hamile kalma şansının yükseltilmesi aşılama tedavisinin birincil amacıdır.

Bu tedavinin tüp bebek yönteminden farkı, spermin yumurtaya kendisinin ulaşıp onu döllemesidir. Tüp bebekte yumurtalar iğneyle toplanır ve döllenme laboratuvarda sağlanır; aşılamada ise yumurta vücut içinde kalır, sperm ile yumurtanın buluşması ve döllenme doğal süreçteki gibi tüp içinde gerçekleşir. Bu yüzden, aşılama tedavisinin başarıya ulaşabilmesi için baba adayının sperm kalitesi ve sayısında ciddi boyutta bir bozukluğun bulunmaması gerekmektedir.

Aşılama Tedavisi Kimlere Uygulanır?

Aşılama en sık aşağıdaki durumlarda gündeme gelir:

• Sperm sayısı veya hareketliliğinde hafif ya da orta derecede azalma olan çiftler.
• Nedeni açıklanamayan kısırlık yaşayan çiftler.
• Polikistik over sendromu gibi yumurtlama bozukluğu olan ve yalnızca yumurtlama ilacıyla gebelik oluşmayan kadınlar.
• Hafif (evre 1 ve 2) endometriozisi olan kadınlar.
• Sertleşme sorunu, vajinismus veya fiziksel engel nedeniyle vajinal ilişkinin mümkün olmadığı çiftler.
• Boşalmanın penis ucundan dışarıya değil idrar kesesine doğru olduğu geriye boşalma (retrograd ejakülasyon) durumu; bu durumda spermler idrardan elde edilerek hazırlanabilir.
• Rahim ağzı mukusuna bağlı sorunlar ya da rahim ağzına yapılmış konizasyon gibi işlemler sonrasında mukus salgısının azalması.

Spermlere karşı antikor saptanan bazı çiftlerde de aşılama denenebilir; ancak bu konudaki bilimsel kanıtlar sınırlıdır. Sperm hücrelerinin hareket, sayı ve morfolojisinin (normal görünümlü sperm yüzdesi) aşılama yapılabilecek sınırlar içinde olması ve anne adayının tüplerinden en az birinin açık olması, aşılama tedavisinin uygulanabilmesi için temel koşullardır.

Aşılama Hangi Durumlarda Uygun Değildir?

Bazı durumlarda aşılamanın başarı şansı çok düşüktür ya da işlem uygulanamaz. Bu çiftlerde zaman kaybetmeden tüp bebek gibi başka seçeneklere yönelmek daha doğrudur:

• Her iki tüpün tıkalı olması, alınmış olması ya da tüplerde sıvı birikmesi (hidrosalpenks).
• Ciddi sperm sorunu, yıkama sonrasında çok az hareketli sperm elde edilmesi veya menide hiç sperm bulunmaması (azospermi).
• İleri evre endometriozis veya tüplerde ileri derecede hasar.
• Yumurta rezervinin belirgin biçimde azalmış olması.
• Tedavi edilmemiş rahim içi polip, rahim boşluğuna uzanan miyom veya rahim içi yapışıklık; bu sorunlar önce histeroskopi ile düzeltilmelidir.
• Aktif genital enfeksiyon; enfeksiyon tedavi edilene kadar işlem ertelenir.

Kadının yaşı da önemli bir etkendir. Amerikan Üreme Tıbbı Derneği’nin (ASRM) 2020 tarihli kılavuzu, 38 yaş ve üzerindeki kadınlarda doğrudan tüp bebeğe geçilmesinin daha yüksek gebelik oranıyla ilişkili olabileceğini belirtir.

Aşılama Öncesinde Hangi Tetkikler Yapılır?

Tetkiklerin amacı, aşılamanın ön koşullarının karşılandığını ve gebeliği engelleyebilecek başka bir sorun olmadığını göstermektir. Kadında tüplerin açıklığı rahim filmi (HSG) veya köpüklü ultrasonla (HyCoSy) değerlendirilir. Adetin 2. ile 3. günlerinde FSH, LH ve östradiol ölçülür; AMH, TSH ve prolaktin döngünün herhangi bir gününde bakılabilir. Düzenli adet gören kadınlarda adetin 21. günü civarında bakılan progesteron yumurtlamanın olup olmadığını gösterir. Transvajinal ultrasonla rahim ve yumurtalıklar incelenir.

Erkekte sperm analizi yapılır ve gerekirse deneme amaçlı bir yıkama ile kaç hareketli sperm elde edilebileceğine bakılır. Her iki eşte hepatit B, hepatit C, HIV ve sifiliz gibi bulaşıcı hastalıklara yönelik kan testleri istenir. Tanısal laparoskopi aşılama öncesinde rutin olarak gerekmez; yalnızca belirtiler veya muayene bulguları ileri evre endometriozis ya da yapışıklık düşündürüyorsa gündeme gelir.

İlaçlı ve İlaçsız Aşılama Arasındaki Fark Nedir?

Aşılama, yumurta gelişimini destekleyen ilaçlarla (ilaçlı döngü) ya da hiç ilaç kullanılmadan kadının kendi yumurtlamasına göre (ilaçsız veya doğal döngü) yapılabilir. İlaçsız döngüde yumurtlama zamanı, idrarda LH hormonunu ölçen yumurtlama testleri ya da ultrason takibiyle belirlenir. Bu yöntem daha çok düzenli yumurtlayan ve sorunun yalnızca ilişkiyle ilgili olduğu çiftlerde tercih edilir.

Açıklanamayan kısırlıkta ilaçlı döngü daha etkilidir ve ASRM kılavuzu açıklanamayan kısırlıkta ilaçsız döngüde aşılama yapılmasını önermez. İlaçlı döngülerde kullanılan başlıca seçenekler şunlardır:

• Letrozol veya klomifen: Ağızdan alınan bu ilaçlar çoğunlukla adetin ikinci ile beşinci günleri arasında başlanarak 5 gün süreyle, her gün aynı saatte alınır. Polikistik over sendromunda letrozol öne çıkar.
• Düşük doz gonadotropin iğneleri: FSH içeren ve deri altına yapılan bu iğneler, ağızdan alınan ilaçlara yanıt vermeyen kadınlarda kullanılır. İğneler çoğu zaman akşam saatlerinde ve hekimin belirlediği dozda uygulanır. Etkileri güçlü olduğu için çoğul gebelik riskini sınırlamak amacıyla düşük dozda ve sık ultrason kontrolüyle kullanılır.

Aşılamada Yumurtlama Takibi Nasıl Yapılır?

İşlem öncesinde rahim ve yumurtalıkların ultrason ile kontrol edilmesi gerekmektedir. Bu ilk kontrol genellikle adetin 2. veya 3. gününde yapılır; rahimde polip veya miyom, yumurtalıklarda ise kist bulunmadığı görüldükten sonra ilaç tedavisine geçilir. İlacın başlamasından birkaç gün sonra ilk takip ultrasonu yapılır, ardından folikül adı verilen yumurta keseciklerinin büyüklüğüne göre kontroller 1 ile 3 günde bir tekrarlanır. Bu sırada rahim iç zarının kalınlığı da ölçülür.

Öncü folikül yaklaşık 18 ile 20 milimetre çapa ulaştığında yumurtlamayı tetiklemek için çatlatma iğnesi yapılır. Aşılama için en uygun zaman, iğneyi izleyen 24 ile 36 saatlik dilimdir. İlaçsız döngüde ise idrar testinde LH yükselmesinin görüldüğü günü izleyen gün aşılama planlanır.

İlaçlı aşılamada çoğul gebelik riskini sınırlamak için genellikle en fazla 2 ya da 3 olgun folikülün gelişmesi hedeflenir. Ultrasonda bundan fazla olgun folikül görülürse o döngüde aşılamanın iptal edilmesi veya korunma önerilebilir.

Sperm Örneği Nasıl Alınır ve Hazırlanır?

Aşılama günü erkekten, genellikle 2 ile 5 günlük cinsel perhizin ardından, mastürbasyonla steril bir kaba sperm örneği alınır. Örnek çoğunlukla laboratuvarın yanındaki özel bir odada verilir. Evde alınması gerekiyorsa vücut ısısında tutularak yaklaşık bir saat içinde laboratuvara ulaştırılması gerekir. Geriye boşalması olan erkeklerde spermler, idrarın asitliği ilaçla azaltıldıktan sonra boşalma sonrası idrardan elde edilir.

Laboratuvarda meni sıvısı spermlerden ayrılır. Yoğunluk farkıyla ayırma (gradyan) veya yüzdürme (swim-up) gibi yöntemlerle hareketli ve sağlıklı görünümlü spermler seçilir; ölü ve hareketsiz spermler, diğer hücreler ve meni sıvısındaki prostaglandin adı verilen maddeler uzaklaştırılır. Bu yıkama işlemi zorunludur, çünkü yıkanmamış meninin rahim boşluğuna verilmesi şiddetli kramplara ve enfeksiyona yol açabilir. Hazırlık genellikle 1 ile 2 saat sürer. Yıkama sonrasında elde edilen hareketli sperm sayısı işlemin başarı şansı hakkında fikir verir; bu sayı çok düşük kaldığında tüp bebek ve mikroenjeksiyon (ICSI) daha uygun bir seçenek olabilir.

Aşılama İşlemi Nasıl Yapılır?

İşlem jinekolojik muayene masasında yapılır. Vajinaya spekulum yerleştirilerek rahim ağzı görünür hale getirilir ve temizlenir. Hazırlanan sperm, ucunda ince ve esnek bir kateter bulunan enjektöre çekilir. Kateter rahim ağzından geçirilerek rahim boşluğuna ilerletilir ve sperm yavaşça boşaltılır. Spermin verilmesi yalnızca birkaç saniye sürer; hazırlık dahil işlem çoğu zaman birkaç dakikada tamamlanır. Rahim ağzı belirgin açılı olan az sayıda kadında kateterin ilerletilmesi için ultrason eşliği veya rahim ağzını sabitleyen bir alet kullanılabilir.

İşlemden sonra kadının 15 ile 20 dakika kadar uzanarak dinlenmesi yaygın bir uygulamadır; ancak bu dinlenmenin gebelik şansına katkısı konusunda çalışmalar farklı sonuçlar vermiştir. Ardından günlük yaşama dönülebilir.

Aşılama Sırasında Ağrı Hissedilir mi?

Aşılama genellikle ağrısız bir işlemdir ve anestezi ya da sedasyon gerektirmez. Spekulumun yerleştirilmesi smear testi sırasında hissedilene benzer bir basınç oluşturabilir. Kateter rahim ağzından geçerken bazı kadınlar adet sancısına benzeyen, kısa süreli hafif bir kramp hisseder. Rahim ağzından geçişin güç olduğu az sayıdaki kadında rahatsızlık biraz daha belirgin olabilir; bu durum genellikle işlem bitince kısa sürede geçer.

Aşılamadan Sonra Nelere Dikkat Edilmelidir?

• Aşılama işleminden sonra regl ağrısına benzer hafif ağrı ve az miktarda lekelenme olması olağandır.
• Aşılama işlemi sonrasında cinsel ilişkiye girilmesinde herhangi bir sakınca yoktur.
• Yatak istirahati gerekmez. İşe, günlük işlere ve hafif egzersize aynı gün dönülebilir; aşılamadan sonra ağır işten veya spordan uzun süre kaçınmanın gebelik şansını artırdığına dair bir kanıt yoktur.
• Özellikle gonadotropin iğnesi kullanılan döngülerde hekim, rahim iç zarını desteklemek için vajinal progesteron önerebilir.
• Sigaradan ve alkolden uzak durulmalı, folik asit kullanımına devam edilmelidir.
• Ateş, şiddetli veya giderek artan karın ağrısı, kötü kokulu akıntı, karında belirgin şişlik ya da nefes darlığı olursa vakit kaybetmeden hekime başvurulmalıdır.

Aşılamadan Sonra Gebelik Testi Ne Zaman Yapılır?

Kanda gebelik testi (beta hCG) aşılamadan 12 ile 14 gün sonra yapılır. Daha erken yapılan testler yanıltıcı olabilir. Çatlatma iğnesi olarak hCG kullanıldıysa iğnedeki hormon bir haftayı aşkın süre kanda ve idrarda saptanabildiği için erken yapılan test gebelik olmadığı halde pozitif çıkabilir. Test pozitif çıkarsa yaklaşık iki hafta sonra ultrasonla gebelik kesesinin rahim içinde olduğu doğrulanır. Test negatifse adet beklenir ve bir sonraki deneme planlanır.

Aşılama Kaç Kez Denenir?

Aşılamada gebeliklerin büyük bölümü ilk birkaç denemede gerçekleşir; deneme sayısı arttıkça her yeni denemenin katkısı azalır. ASRM kılavuzu, açıklanamayan kısırlıkta ağızdan alınan ilaçlarla desteklenen ve genellikle 3 ya da 4 denemeden oluşan bir aşılama sürecini, bu süreçte gebelik oluşmazsa tüp bebeğe geçilmesini önerir. ESHRE (Avrupa İnsan Üremesi ve Embriyoloji Derneği) tarafından 2023’te yayımlanan kılavuz da gebelik şansı düşük çiftlerde 3 ile 6 ilaçlı denemenin ardından tüp bebek basamağına geçilmesini öngörür. Bu nedenle aşılama genellikle 3 ile 4, en fazla 6 deneme ile sınırlandırılır.

Yaşa ve kısırlık (infertilite) süresine bağlı olarak bazı durumlarda aşılama işlemi denenmeden doğrudan tüp bebek ve mikroenjeksiyona geçilmesinde fayda vardır. Denemeler arasında yumurtalıklarda kist kalmadıysa genellikle ara vermek gerekmez; ancak çift kendini hazır hissetmiyorsa bir döngü ara verilebilir.

Aşılama mı Tüp Bebek mi?

Ebeveyn adayı çiftin yaşına, yapılan test sonuçlarına, daha önce denenmiş olan tedavi ve bu tedavilere verilen yanıta bağlı olarak aşılama ya da tüp bebek tedavisi tercihi farklılık göstermektedir. İki yöntemin temel farkları aşağıda özetlenmiştir:

Aşılamanın Riskleri Nelerdir?

Aşılamanın kendisi düşük riskli bir işlemdir; risklerin çoğu yumurtlamayı uyarmak için kullanılan ilaçlarla ilgilidir:

• Çoğul gebelik: En önemli risktir. Birden fazla yumurtanın gelişmesiyle ikiz veya daha fazla sayıda gebelik oluşabilir. Standart dozda gonadotropin kullanılan döngülerde çoğul gebelik oranının belirgin biçimde arttığı bildirilmiştir. Çoğul gebelik erken doğum ve gebelik komplikasyonları açısından hem anne hem bebekler için risk taşır.
• Yumurtalık hiperstimülasyon sendromu (OHSS): Aşılama döngülerinde seyrek görülür ve çoğunlukla gonadotropin iğneleriyle ilişkilidir. Belirtileri arasında karnın şişmesi ve ağrıması, bulantı, birkaç gün içinde hızla kilo alınması ve idrarın azalması sayılabilir.
• Enfeksiyon: Sperm yıkandığı ve işlem steril koşullarda yapıldığı için çok nadirdir.
• Lekelenme ve kramp: Kateterin rahim ağzından geçişine bağlı olarak görülebilir ve genellikle kısa sürede geçer.
• Dış gebelik: Aşılama sonrası oluşan gebeliklerde de nadiren görülebilir. Bu nedenle pozitif testin ardından gebeliğin yeri ultrasonla doğrulanır.

Aşılamanın Başarısını Hangi Etkenler Belirler?

Aşılamanın sonucunu belirleyen başlıca etkenler şunlardır:

• Kadının yaşı ve yumurta rezervi; yaşla birlikte yumurtaların hem sayısı hem kalitesi düşer.
• Kısırlığın nedeni ve süresi; kısırlık süresi uzadıkça gebelik olasılığı düşer.
• Yıkama sonrasında elde edilen hareketli sperm sayısı.
• Döngünün ilaçlı ya da ilaçsız olması ve yumurtlama ilacına verilen yanıt.
• Aşılamanın yumurtlamaya göre doğru zamanlanması.
• Kilo fazlası ve sigara kullanımı gibi yaşam tarzına ilişkin etkenler.

Başarı oranları bu etkenlere göre çok değiştiği için tek bir rakam vermek yanıltıcı olabilir. Yine de fikir vermesi açısından, ASRM kılavuzunda aktarılan ve açıklanamayan kısırlık yaşayan 8.583 çiftte 14.519 aşılama döngüsünü inceleyen büyük bir çalışmada döngü başına canlı doğum oranı ilaçsız aşılamada yaklaşık yüzde 6, klomifen ile yaklaşık yüzde 9 ve letrozol ile yaklaşık yüzde 9 olarak bulunmuştur. Bu oranlar ortalama değerlerdir; kişinin kendi durumu için beklenen olasılık tetkik sonuçlarına göre değerlendirilir.

Kaynaklar

• Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Evidence-based treatments for couples with unexplained infertility: a guideline. Fertil Steril. 2020;113(2):305-322.
• ESHRE Guideline Group on Unexplained Infertility, Romualdi D, et al. Evidence-based guideline: unexplained infertility. Hum Reprod. 2023;38(10):1881-1890.
• National Institute for Health and Care Excellence. Fertility problems: assessment and treatment. NICE guideline NG257. 2026.